به مناسبت روز جهانی ریشه کنی فقر در فضای اینترنت جستجو کردم.
اطلاعات جست و گریخته ای جمع آوری کردم. برایم جالب بود. فقر به لحاظ دینی، جامعه شناسی، روانشناسی، جرم شناسی، تاریخی و دیگر ابعاد آن در کتاب های مختلف مورد بررسی قرار گرفته است. اما همه اینها کشک است اگر سیاست گذاری و مدیریت کلان یک جامعه تصمیمی برای مبارزه با آن نداشته باشد.
مطالب گردآوری شده در این مطلب عمدتا از ویکی پدیا ، سایت کتاب هشت و کتاب طاقچه انتخاب شده است.
امیدوارم این گردآوری مفید واقع شود و خیلی زود شاهد جهانی که در آن فقر ریشه کن شده باشد باشیم.
فقر چیست و فقیر چه کسی است؟
فقر و تهی دستی در ابعاد مختلفی قابل بررسی است. فقر ی که ما در این نوشتار به آن می پردازیم به معنای عام آن اشاره دارد. در لغت نامه ده خدا فقر به معنای سوراخ کردن مهره .سوراخ کردن برای در رشته کشیدن . پشت شکستن و فرود آمدن حادثه بر کسی و شکستن مهره های پشت او را گویند.
طبق تعریف سایت britannica.com فقر یا تهیدستی معادل کلمه poverty به معنای وضعیتی است که فرد فاقدِ میزان معینی داراییهای مادی یا وجه نقد است. فقر مطلق عدم دسترسی به امکانات اولیه حیات مانند آب پاک و امکانات بهداشتی، پوشاک، مسکن و اموزش می شود. فقر نسبی اما به معنای اینست که میزان سطح دسترسی به امکانات به نسبت میزان دسترسی عموم افراد یک جامعه در سطحی پایین تر قرار دارد.
میدان تروکادرو
و روزی که روز جهانی ریشه کنی فقر نام گرفت
در تمام طول عمر بشر همواره سطحی از فقر مطلق و نسبی در جامعه وجود داشته است. مکاتب ، ادیان و دولت ها همواره به این معظل اجتماعی پرداخته اند . در گذشته علت اصلی فقر دلایل وابسته به طبیعت و شرایط آب و هوایی بود. اما در حال حاضر سو مدیریت و سیاست گذاری های نادرست می تواند دلیل اصلی رشد و یا ریشه کنی فقر در سطح جامعه و جهان باشد.
تروکادورو از میدانهای معروف شهر پاریس است و در مقابل رود سن و برج ایفل قرار گرفتهاست. میدان تروکادورو، به «میدان حقوق بشر»معروف است و بیشتر گروههای اپوزیسیون دولتهای مختلف مستقر در فرانسه، در اینمکان گرد هم آیی میکنند. در سال ۱۹۴۸ پس از جنگ جهانی دوم، اعلامیه جهانی حقوق بشر در پاریس به امضا رسید. ۳۹ سال بعد در سال ۱۹۸۷ بیش از ۱۰۰ هزار نفر در میدان تروکادرو که محل امضای اعلامیه جهانی حقوق بشر بود گرد هم جمع شدند و این روز را گرامی داشتند. نهایتا در سال ۱۹۹۲ روز ۱۷ اکتبر به صورت رسمی روز جهانی ریشه کنی فقر نام گرفت.
چهره فقر در دین اسلام
به مذمت فقر و مبارزه با آن افراد ، مکاتب و فرهنگ های مختلف پرداخته اند. اما اسلام نگاه ویژه ای به این موضوع دارد. به طور مثال :
امام علی(ع) فرموده است: «چهار چیز کم آنها زیاد است: یکی آتش، دوم: کینه و عداوت، سوم: فقر، چهارم: مرض».
حضرت امام صادق (علیه السّلام) فرموده اند: خداوند، پیر نادان، ثروتمند ستمکار، و فقیر متکبّر را دشمن دارد. (بحار، جلد1 ،ص ۳۱)
امام علی(ع) خطاب به فرزندش امام حسن مجتبی(ع) میفرماید: «فرزندم کسیکه به فقر دچار شود به چهار خصلت مبتلی میشود، ضعف در یقین، نقصان در عقل، سستی در دین، کمحیایی در چهره، پس از فقر به خدا پناه میبریم».
امام جعفر صادق(ع) فرموده است: حضرت لقمان به فرزندش سفارش کرد: «ای فرزند! تمام مرارتها و تلخیهای روزگار را تحمل میکنم ولی مرارت و تلخی فقر را نمیتوانم تحمل کنم»
امام صادق عليه السلام : خداوند زيبايى و خودآرايى را دوست دارد و از فقر و تظاهر به فقر بيزار است. هرگاه خداوند به بنده اى نعمتى بدهد، دوست دارد اثر آن را در او ببيند. عرض شد: چگونه؟ فرمودند: لباس تميز بپوشد، خود را خوشبو كند، خانه اش را گچكارى كند، جلوى در حياط خود را جارو كند، حتى روشن كردن چراغ قبل از غروب خورشيد فقر را مى برد و روزى را زياد مى كند. (ارشاد القلوب(دیلمی) ج ۱ ، ص ۱۹۵)
کتاب هایی که به فقر پرداخته اند
فقر احمق می کند ترجمه ای است از
Scarcity: Why Having Too Little Means So Much
چرا بسیار کم داشتن اینقدر مهم است کتابی است که توسط سندیل مولاینتن، اقتصاددان رفتاری، و الدار شفیر، روانشناس، در سال ۲۰۱۳ نوشته شدهاست.
نویسندگان این کتاب تلاش میکنند به بیان مفهوم کمیابی می پردازند و ایدههایی را پیشنهاد میدهد تا از طریق آنها افراد و گروههای مردمی بتوانند کمیابی را مهار کنند و از این طریق به موفقیت و خشنودی دست یابند.
اقتصاد فقیر: بازاندیشی بنیادین در شیوه مبارزه با فقر جهانی
اقتصاد فقیر: بازاندیشی بنیادین در شیوه مبارزه با فقر جهانی نوشته آبهیجیت بَنِرجی(-۱۹۶۱)، استاد اقتصاد در مؤسسه فناوری ماساچوست (ام. آی. تی) و استر دوفلو(-۱۹۷۲)، استاد اقتصاد توسعه در همین دانشگاه است.
این کتاب از سوی نشریه فایننشیال تایمز و شرکت گلدمن ساکس برنده عنوان بهترین کتاب سال در زمینه کسبوکار در ۲۰۱۱ شد و توانسته از سوی اقتصاددان برجسته جهان مورد ستایش قرار بگیرد.
این کتاب حاصل سالها پژوهش میدانی برای بررسی جزئیات زندگی بسیار پیچیده فقرا و مسائل درهمتنیده با آن مانند سطح پایین بهداشت و تحصیلات در مناطق فقیرنشین کشورهای در حال توسعه است.
بنرجی و دوفلو در پژوهشهای خود برای مطالعه کارایی سیاستهای مداخلهگرایانه در گسترهای از مسائل بهداشتی، آموزشی و کشاورزی (از بیماریهای مقاربتی جنسی تا غیبت معلمان از مدرسه و استفاده ناکافی از کود) با تحلیل دقیق مجموعهای از شواهد قوی از روش سنجشهای کنترلی تصادفیشده استفاده کردهاند.
نویسندگان در کتاب نمونههای بسیاری را میآورند که چگونه تنها با در اختیار قرار دادن اطلاعات سادهای میتوان تفاوتی معنادار در زندگی این افراد ایجاد کرد. از دیگر نتایج اساسی کتاب این است که با دادن کمی انگیزه به فقرا میتوان تصمیمگیری درست را برای آنها آسانتر کرد و زندگی آنها را بهشدت بهبود بخشید. همچنین دلایل خوبی وجود دارد که برخی بازارها برای فقرا وجود ندارد یا آنها با قیمتهای بالایی در آن بازارها روبهرو هستند که دولتها میتوانند با شرکتهای خصوصی مانند اعتبار خرد و بیمه سلامت به ایجاد این نوع بازارها کمک کنند. سرانجام تغییر انتظارات جامعه در مورد اینکه آنچه مردم میتوانند و نمیتوانند انجام دهند، به فهم بهتر رفتارهای فقرا کمک میکند.
معرفی کتاب فقر و نابرابری اجتماعی
کتاب فقر و نابرابری اجتماعی نوشته محمدجواد زاهدی مازندرانی یکی از کتابهای تخصصی انتشارات دانشگاه پیام نور است که برای تدریس در رشته علوم اجتماعی این دانشگاه طراحی و تدوین شده است.
معرفی کتاب گریز از فقر
گریز از فقر؛ بیگارگاهها در اقتصاد جهانی اثری از بنجامین پاول است. پاول در این کتاب نظریاتی درباره ریشهکنسازی فقر بیان کرده است.
بنحجامین پاول در کتاب گریز از فقر درباره بیگارگاههای اقتصادی حرف میزند. در دهههای اخیر، جهانی شدن اقتصاد و گسترش همپیوندی کشورها با اقتصاد جهانی موجب شده بسیاری از بنگاههای بزرگ و معتبر، با هدف بهرهمندی از مزایای ناشی از نیروی کار ارزان و بهای تمام شده کمتر، بخش زیادی از فعالیتهای خود برای تولید کالاهای مختلف، از جمله پوشاک، کفش، لوازم خانگی، لوازم صوتی و تصویری، تجهیزات پزشکی، خودرو، و موارد مشابه، را به کشورهای در حال توسعه و فقیر، در مناطقی چون شرق و جنوب شرقی آسیا و امریکای لاتین و مرکزی منتقل کرده و این فعالیتها را با مشارکت بنگاههای کوچک و کارگاههایی انجام دهند که، به دلیل شرایط بهظاهر نامناسب کار و دستمزدهای ناچیزی که به کارگران خود میپردازند، نام «بیگارگاه»به خود گرفتهاند.
نویسنده کتاب گریز از فقر، با بهرهگیری از نظریه اقتصادی، استدلال میکند که بخش زیادی از اقدامات پیشنهادی اعضای جنبش ضد بیگارگاهی برای بهبود شرایط کار بیگارگاهها در عمل موجب بدتر شدن وضعیت کارگرانی میشود که اعضای جنبش خواهان کمک به آنها هستند. به ادعای نویسنده و برخلاف تصور اعضای جنبش ضد بیگارگاهی، در هیچ جای کتاب سود یا کارآیی اقتصادی به انسانها ترجیح داده نشده است. هدف اصلی، بهبود رفاه شهروندان کشورهای در حال توسعه است، و در این کتاب تلاش شده تا بهترین روشهای دستیابی به این هدف ارائه شود.
معرفی کتاب فقر و انفاق
در این کتاب که متشکل از دو بحث فقر و انفاق است، دیدگاه اسلام نسبت به این دو پدیده مطرح شده است.
در بحث فقر با توجه به عوامل و ریشههای آن به تقسیم و دستهبندی آن به فقر سرمایهداری، استعماری، خودساخته و طبیعی توجه شده، سپس به راه حلهای ارائه شده در این زمینه پرداخته شده و در نهایت راه حل جامعی پیش روی خواننده قرار داده شده است.در بحث انفاق نیز به ارزش و انگیزه و اندازه و شکل و روش و مصارف و موانع و وسعت و گستردگی انفاق، توجه شده و مورد ارزیابی قرار گرفتهاند.
معرفی کتاب جهانی کردن فقر و فلاکت:استراتژی تعدیل ساختاری در عمل
«جهانی کردن فقر و فلاکت» نوشته احمد سیف، اقتصاددان و استاد دانشگاه است و به استراتژی تعدیل ساختاری در عمل میپردازد.
در مقالههای «جهانی کردن فقر و فلاکت» از الگوهای پیچیده اقتصادی، پیشگزارههای واقعی و غیرواقعی و معادلات گیجکننده ریاضی خبر و نشانهای نیست. در اغلب موارد، این مردان و زنان عادیاند که از تجربیات خود سخن میگویند. نمونهها و مثالها نیز ملموس و واقعیاند. روایت این تجربهها به تقابل ایدئولوژیهای گوناگون کشیده نمیشود.
در سویی، ادعاهای بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول است و، در سوی دیگر، تجربیات مردم عادی کوچه و بازار که در واقع موضوع این سیاستها هستند.
اگر در گذشته آزادی اندیشیدن نبود، حالا در کنارِ آن تاب و توان اندیشیدن هم نیست.
معرفی کتاب توهم رشد؛ ثروت، فقر و رفاه ملتها
توهم رشد، ثروت، فقر و رفاه ملتها نوشته دیوید پیلینگ، کتابی درباره رشد اقتصادی در کشورهای درحال توسعه است.
رشد اقتصادی معیار اصلی سنجش عملکرد ما در اقتصاد و جامعه است. اقتصاد همیشه در اطراف ما در جریان است؛ اما نمیتوانیم آن را بو یا لمس کنیم. اقتصاد محور اصلی عناوین جراید، شبکههای تلویزیونی مرتبط با تجارت و مباحث سیاسی است.
درباره توهم رشد، ثروت، فقر و رفاه ملتها
این کتاب که حاصل بیست سال تهیه گزارش پیلینگ برای روزنامه فایننشال تایمز از پنج قاره است به به مفهوم رشد اقتصادی و تولید ناخالص داخلی و همچنین نقش اقتصاددانان در رشد اقتصادی پرداخته و در کنار آن رشد اقتصادی در کشورهای در حال توسعه را بررسی کرده است.
خواندن کتاب توهم رشد، ثروت، فقر و رفاه ملتها را به چه کسانی پیشنهاد میکنیم؟
پژوهشگران حوزه اقتصاد را به خواندن این اثر دعوت میکنیم.
معرفی کتاب بانک تهیدستان؛ وامهای کوچک، ابزار مبارزه با فقر جهانی
محمد یونس، اقتصاددان و متفکر برجسته بنگلادشی در مقدمه کتابش، «بانک تهیدستان» نوشته است: «من معتقدم که ساختن جهانی بدون فقر، قطعا امکانپذیر خواهد بود، زیرا فقر توسط خود فقیران ایجاد نمیشود، بلکه فقر عمدتاً معلول سیاستهای نادرستیست که برای اداره جوامع به کار گرفته میشود.»
یونس یکی از برجستهترین پیشروان مبارزه با فقر در سطح بینالمللی محسوب میشود. کوششهای مؤثر این اقتصاددان مسلمان بنگلادشی در مبارزه با فقر، باعث شد که در سال ۲۰۰۷ جایزه صلح نوبل به وی اعطا شود.
محمد یونس با تأسیس یک بنیاد خیریه غیردولتی به نام «گرامینبانک» (Gramin Bank) توانسته است جهش بزرگی در فقرزدایی در بنگلادش ایجاد کند (گرامین در زبان بنگلادشی به معنای کشاورز است).
فعالیت گرامینبانک، بر خلاف باور رایج در سیستمهای بانکداری موجود، بر مبنای اعطای وام و نیز دیگر خدمات بانکی به فقیران قرار دارد؛ به این ترتیب گرامین بانک که اولین بانک تخصصی ویژه فقیران محسوب میشود، تا به امروز توانسته است بیش از پنج میلیون فقیر بنگلادشی را تحت پوشش بگیرد که بالغ بر ۹۰ درصد از آنان را زنان سرپرست خانوار تشکیل میدهند.
این بنیاد خیریه موفق اکنون در بیش از ۵۰ کشور شعبه دارد و صدها موسسه خیریه در سراسر دنیا برای مدیریت آن بخش از فعالیتهای خیریه خود که به پرداخت وام خوداشتغالی مربوط میشود، از الگوی گرامینبانک استفاده میکنند.
در این کتاب، محمد یونس از خاطرات خود درباره چگونگی متحول شدن زندگیاش برای کمک به فقیران، چگونگی پایهگذاری و رشد گرامین بانک و نیز مکانیزمهای مورد استفاده در گرامینبانک میپردازد.
این اثر پس از اولین انتشارش در سال ۲۰۰۳به سرعت در فهرست پرفروشترینهای آمازون قرار گرفت و تبدیل به پنجمین کتاب پرفروش در حوزه توسعه اقتصادی شد.
منابع دیگر:
آنوپشاه: «فقر چیست؟»، مونا مشهدیرحیمی، روزنامه همشهری، ۵ شهریور1382.
افروغ، عماد: «چشماندازی نظری به تحلیل طبقاتی و توسعه»، فرهنگ دانش، تهران، ۱۳۷۹.
حسینی، سیدهادی: «پدیدهشناسی فقر و توسعه»، دفتر تبلیغات اسلامی (بوستان کتاب قم)، مشهد، ۱۳۸۰.
دادگر، یداله: «کارآیی رفاه، عدالت در اسلام و اقتصاد متعارف»، نامه مفید.
راچ، جکرال؛ راچ، جانتک: «جامعهشناسی فقر»، احمد کریمی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۴.
رئیسدانا، فریبرز: «بررسیهایی در آسیبشناسی اجتماعی ایران»، دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی، تهران،۱۳۷۹.
رئیسدانا، فریبرز و دیگران: «مجموعه مقالات فقر در ایران»، دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی، تهران، ۱۳۷۹.
رفیعپور، فرامرز: «توسعه وتضاد»، دانشگاه شهیدبهشتی، تهران، ۱۳۷۶.
راک، پل: «کجروی»، اسماعیل اسفندیاری، فصلنامه حوزه و دانشگاه، ش ۲۵ و ۲۴، پاییز و زمستان ۱۳۷۹.
رابرتسون، یان: «درآمدی بر جامعه»، محمدحسین بهروان، آستان قدس، چ اول، مشهد، ۱۳۷۲.
صدر، محمدباقر: «اقتصاد ما»، ع. اسپهبدی، انتشارات اسلامی، تهران، بیتا.
علویتبار، اسماعیل: «عوارض فرهنگی فقر»، روزنامه کار و کارگر، ۱۲ اسفند ۱۳۷۷.
فوکویاما، فرانسیس: «پایان نظم»، غلامعباس توسلی، جامعه ایرانیان، تهران، ۱۳۷۹
فراهانیفرد، سعید: «نگاهی به فقر و فقرزدایی از دیدگاه اسلام»، موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، تهران، ۱۳۷۸.
قرباننیا، ناصر: «کارایی، رفاه، عدالت در اسلام و اقتصاد متعارف»، نامه مفید، سال پنجم، ش اول، بهار ۱۳۷۸.
کینیا، مهدی: «مبانی جرمشناسی»، دانشگاه تهران، چ دوم، تهران، ۱۳۶۹.
گولد، جولیوس؛ کولب، ویلیامل: «فرهنگ علوم اجتماعی»، مازیار، تهران، ۱۳۷۶.
گیدنز، آنتونی: «جامعه شناسی»، منوچهر صبوری، نشر نی، چ پنجم، تهران، ۱۳۷۸.
مساواتیآذر، مجید: «آسیبشناسی اجتماعی ایران: جامعهشناسی انحرافات»، نوبل، تبریز، ۱۳۷۴.
محسنیتبریزی، علیرضا: جزوه درسی «سمینار بررسی مسائل اجتماعی»، پژوهشکده حوزه دانشگاه، قم.
ولد، جرج و دیگران: «جرمشناسی نظری»، علی شجاعی، سمت، تهران، ۱۳۸۰.



